Tôi có thói quen, mỗi buổi sáng thức giậy hoặc trước khi lên giường, thường vào hôp thư và trang www.hoalanvietnam xem có gì mới lạ hay không. Tối thứ Sáu 31-7-2009, khi vào mục Hoa lan và Bạn Đọc, tôi vui mừng và sững sờ trước cây lan rất lạ do anh Phạm Sơn gửi tới vào lúc 5:49 cùng ngày như sau.

Pham Son
Xin chào HLVN! Tôi có 2 cây hoa Lan mọc ở Dầu Tiếng - Bình Dương, xin cho biết tên và loài. Cám ơn rất nhiều.

Nhìn sơ 2 hình ở phía dưới, đoán chừng là cây Calanthe hay Hebenaria nào đó, nhưng 2 hình phía trên thực là lạ lùng, chưa thấy bao giờ dù rằng ở trong sách vở hay trên Internet. Hy vọng đó là một giống lan mới lạ của Việt Nam.


Đêm hôm đó, trong lúc mơ màng tôi thấy cùng với các anh Nguyễn Vũ Khôi và Lý Thọ đi vào một khu rừng ở Phú Quốc, trên cành cây toàn là những cây lan Bulbophyllum không tên bám vào, vì mùa hoa nở đã qua. Qua một trảng trống, dưới đất một rừng lan đủ cả Nervialia, Phaius mọc chung với Habenaria và cuối cùng là với bầu nước đã cạn khô toàn là lục bình mà người Bắc gọi là bèo Nhật bản hay bèo tây.

Tỉnh giấc vào lúc hơn 3 giờ sáng ngày thứ Bẩy, cố gắng ngủ thêm nhưng cây lan lạ của anh Pham Sơn vẫn lởn vởn trong đầu óc. Biết rằng không thể nào ngủ tiếp được, đành thức giậy pha ly cà phê và luc lọi trong trí nhớ, sách vở và vào máy vi tính.

Thoạt đầu nghĩ rằng đó có thể là một trong 2 loài:
• Nervilia, giáo sư Phạm hoàng Hộ gọi là Trân châu, Trần Hợp gọi là Thanh thiên quì,
• Malaxis theo Pham hoàng Hộ là Ái lan và Trần Hợp gọi là Mai Đất

Nervilia fordii Nguyễn Anh Xuân

Malaxis unifolia missouriplants.com

Nhưng khi vào Internet tra cứu chẳng thấy có cây nào hoa lá giống như cây của anh Sơn cả. Loài Nervilia lá tuy hơi giống nhưng có rất nhiều gân, cũng vì thế mà ngươi ta đặt tên bắt nguồn từ chữ Nervus. Loài Malaxis, lá khá giống nhưng dài hơn và hoa hoàn toàn khác hẳn.

Nghĩ quanh tìm mãi không thấy, đâm ra nghĩ quẩn cho là anh Phạm Sơn này muốn chọc quê nên đã dùng photoshop lấy hình hoa lan nào đó rồi ráp vào chiếc lá lục bình chăng? Phóng ảnh cho lớn chẳng thấy gì khả nghi, vào Properties cũng chẳng thấy gì lạ, đành tắt máy quy hàng vì đã tới giờ hẹn cùng các anh Trần đức Tạo, Ngô Long, Nguyễn Xương và Hoàng Vân. Gặp nhau lại một hồi bàn tán chẳng ai có ý kiến gì khác hơn là điều đã nghĩ.

Sau bữa cháo cá Chợ Cũ, tôi về nhà suy nghĩ tiếp và chợt nhớ đến câu "Nó lú nhưng chú nó khôn", bèn gửi 2 điện thư cầu cứu: bức thứ nhất gửi những nhà khoa học trong nước và bức thứ 2 gửi những người nước ngoài vào lúc 3:30. Gửi xong rồi leo lên giường chợp mắt một lát, rồi ra ngoài ngắm mấy con cá bơi trong hồ nước, mà trong lòng vẫn còn vương vấn tới cây lan kỳ lạ.

Nhưng chỉ 3 giờ sau đó tôi đã nhận được lá thư như sau:

Thân gửi bác Đáng
Cảm ơn bác đã gửi cho hình.Theo chỗ tôi biết thì cây này không thuộc họ Lan mà thuộc họ Gừng Zingiberaceae, tên là Địa liền Kaempferia galanga.
Kính chúc bác cùng gia đình và các thành viên của hội Lan luôn mạnh khoẻ và mọi sự như ý.
Phan Kế Lộc

Thành thực cám ơn giáo sư Phan kế Lộc, người bạn chúng tôi mới gặp mặt vào tháng 3 vừa qua khi được giáo sư Dương xuân Trinh giới thiệu. Trong hình phía bên phải Giáo sư Phan kế Lộc và Dương xuân Trinh. Giáo sư Trinh là thày dạy cũ của ông Lộc, Tiến sĩ sinh học, Giảng viên Trường đại học Tổng Hợp Hà Nội. Chúng ta nên biết thêm ông Lộc là người con út của cụ Phan kế Toại, Khâm sai Bắc bộ, thời kỳ đảo chính Nhật năm 1945. Ông cũng là người đã sát cánh cùng với giáo sư Leonid Averyanov và các khoa học gia quốc tế khác như: Soejarto, D. Doel, Jacinto Regalado, Gregg Dietzman, Charlotte Gyllenhaa v.v... trong những cuộc nghiên cứu hoa lan và cây cỏ trên khắp núi rừng Việt nam. Muốn biết thêm chi tiết xin gõ: Phan ke Loc trên Internet.

Tiện đây chúng ta cũng nên biết thêm về cây Địa liền Kaempferia galanga.

Đúng như lời chỉ giáo của Tiến sĩ Phan kế Lộc, tổng hợp các tài liệu đầy rẫy trên Internet cho biết cây này thuộc loài Zingiberaceaee mọc ở khắp Đông Nam Á châu. Cây cao chừng 15 cm, lá xanh mướt rất đẹp. Hoa nhỏ trông rất giống hoa lan, cánh trắng, lưỡi xanh tím, có hương thơm như mùi gừng, nhưng rất mong manh và chóng tàn trong vài giờ. Cây này ít khi thấy tại rừng núi mà thường được trồng rất nhiều tại Ấn Độ, Thái Lan, Mã lai, Trung hoa và Phi Châu.

Người Trung hoa gọi là San na, còn người Á Châu thường dùng như một dược liệu và một thứ gia vị. Họ cho rằng củ cây Địa liền có tính chất kich thích, long đờm, trị ho, lợi tiểu và chữa chứng đầy hơi, trị gầu và chấy rận. Nếu trộn bột củ Địa liền với bột nghệ làm thành một thứ nhang thơm, sẽ làm tan mọi ưu phiền, mệt nhọc. Người Tây Tạng dùng hoa này để làm vị thuốc tăng cường sinh lực, giảm sốt và khó tiêu. Tại Nam Dương người ta dùng để chữa trị các chứng ngộ độc thực phẩm, sài uốn ván, lở miệng, ho hen và cảm hàn. Nếu nhai và nuốt sẽ tạo ra những ảo giác lạ lùng mà không làm cho người dùng khó chịu. Người Sri lanka thường dùng để nấu một món ăn nổi danh Festive Biriani và dùng trong món cà ry heo. Người Thái dùng trong các món nấu với cá để bớt mùi tanh tưởi.

Cứ theo như những điều kể trên, người viết nghĩ rằng có sự nhầm lẫn với cây gừng (Ginger) chăng? Nhưng thưa không, theo như nguyên văn "Kaempferia galanga is used as a tasty culinary herb in certain Asian cuisines. It is used in cooking similarly to Alpinia galanga." (Kaempferia galanga, được dùng như là củ riềng Alpinia galanga để nấu một vài món ăn Á châu.) Quý vị nào biết rõ, xin chỉ giáo thêm.

Tại miền Nam Hoa Kỳ người ta thường trồng ở trong nhà hay ngoài vườn, cây này có thể chịu lạnh được, nếu củ không bị đông đá. Có một điều hơi lạ là cả một nước Hoa Kỳ rộng lớn thứ gì cũng đầy rẫy, thế mà chỉ có một vườn cây Ginger r’us ở Florida bán ra với giá 7.95$. Nhưng hơi buồn cho các bạn ở Arizona và California là cây này cấm nhập nội. Muốn biết thêm chi tiết xin vào: www.gingersrus.com

Xin được nói tiếp, cây lan trong 2 hình cuối là Habenaria rostellifera mà chúng tôi đã trình bầy trong mục Lan Rừng VN từ A đến Z, giáo sư Phạm hoàng Hộ gọi là Hà Biện mũi và tiến sĩ Trần Hợp gọi là Kiến cò mũi.

Một lần nữa xin cám ơn bác Phan kế Lộc, Tiến sĩ Leonid Averyanov và các bạn Đinh quang Diệp, Nguyễn thiện Tịch, Lý Thọ đã cho biết tin tức về cây lan này.

Placentia 3-8-2009