Trong số báo Orchid Digest tập 74, số 01 tháng 1-2-3 năm 2010, trang 18 có đăng hình 3 cây lan đặc hữu của Việt Nam: Cymbidium schroedei, Cymbidium erythrostylum và cây Cymbidium sanderae với vài dòng ngắn ngủi:

• Cymbidium shroederi rất hiếm thấy người nuôi trồng vì cây này mọc ở trong một khu vực nhỏ thuộc Nam Trung Bộ Việt Nam.
• Cymbidium erythrostylum vẫn là một cây lan tuyệt đẹp của Việt Nam
• Cymbidium sanderae một cây đặc hữu của Việt Nam mà các nhà khoa học từ lâu vẫn lầm lẫn là một biến dạng (variety) của cây Cymbidium parishii.


Khi nhìn vào hình ảnh cây Cymbidium sanderae trong tờ Orrchid Digest và hình trên Internet, thấy sao quá giống cây lan của tôi đang nở hoa ở ngoài cửa trước. Đợi cơn mưa vừa ngưng hạt, tôi vội chạy ra bưng vào trong nhà. Cả tuần nay, miền nam California hay chính xác hơn là vùng quận Cam hơn một chục năm nay mới có trận mưa lớn và tầm tã suốt một tuần lễ như vậy. Cây lan còn ướt sũng nước, nhưng không thế nào nhầm lẫn được, chính thực đó là cây Cymbidium sanderae, cây lan đặc hữu của quê hương thân yêu của tôi mà từ lâu tôi tìm đỏ con mắt cũng không ra.

• Cây lan Cym schroederi, tôi chỉ nhìn thấy trong tấm ảnh do tiến sĩ Leonid Averyanov tặng cho vào năm 1998.

• Cũng vào năm đó tôi mua 2 cây Cymbidium erythrostylum nhỏ của một vườn lan ở Solana Beach và 1 cây của Andy's Orchids. Sau vài năm ra hoa, cây cứ nhỏ dần rồi chết, vì Placentia, nơi tôi ở mùa hè quá nóng. Nhưng bây giờ các vườn lan công nghệ đã gieo được hạt hay cấy mô ra được cho nên khá dễ tìm, Santa Barbara Orchid Estates, Andy' orchids đều có bán với giá 25-50$ tùy theo cây lớn hay nhỏ và giống tốt hay không.

• Riêng cây lan Cym. sanderae tôi không tìm được vì các nhà khoa học thường gọi là Cym. parishii var. sanderae và không phải là của Việt Nam nên tôi không chú ý đến.

Theo Internet Orchid Species Photo Encyclopedia (IOSPE), cây lan này có đồng danh là Cymbidium parishii var. sanderae Rolfe 1904, ngoài ra còn có tên phổ thông "Sander's Cymbidium" người vợ của một chủ nhân vườn lan tại Anh Quốc vào những năm 1800. Nguồn tin này cho hay, cây lan này chỉ có tại Miến Điện, mọc ở trên thân cây xanh lá trong vùng rừng núi ẩm thấp. Cây vào loại trung bình có từ 9-15 lá. Dò hoa mọc từ đáy củ dài 30-50 cm uống cong có 3-15 hoa to ngang 7.5 cm. Hoa nở vào mùa Đông đến cuối mùa Xuân và rất thơm.

Nhưng theo bảng liệt kê các giống lan của các quốc gia trên thế giới do tổ chức bảo vệ các giống có nguy cơ bị tuyệt chủng (CITES Orchid Checklist tập 1-2-3) cây Cymbidium sanderae (Rolfe) P. J. Cribb & Du Puy là một cây lan đặc hữu của Việt Nam.

Cym. parishii http://theorchidhunter.blogspot.com

Cym. parishii var. sanderae http://orchidspecies.com

Nhìn vào hai bông hoa, người ta thấy ngay sự khác biệt về hình dáng và mầu hoa. Theo tài liệu cây lan Cymbidium parishii do Rachenback. fils tìm ra vào năm 1874 tại Miến Điện và cây Cymbidium parishhii var. sanderae do Rolfe công bố vào năm 1904.

Mãi cho đến 84 năm sau tức là năm 1988 Phillip Cribb và DuPuy mới nhận ra sự khác biệt và tách cây Cym. sanderae thành một giống khác. Gunnar Seidenfaden, một khoa học gia danh tiếng về lan đã cho biết trên trang 339 trong cuốn Orchids of Indochina như sau:

Cây lan Cym. sanderae là một cây lan đặc hữu của Việt Nam, mọc tại Langbian Lâm Đồng, căn cứ vào mẫu do Micholitz gửi cho Sander. Sau đó Sander lại nhận được thêm môt số cây gửi đi từ Langbian. Khi nở hoa chỉ có 2-3 cây trong số này luỡi hoa có đốm mầu đậm, còn các cây khác luỡi không có đốm được gọi là Cym. x ballianum.

Trên trang 340 Seidenfaden còn đưa ra nhiều nhận xét của ông và các khoa học gia khác như : Rolfe, Micholitz, DuPuy & Cribb, Sigaldi, Guillaumin, Holt, Aveyanov & Huyến, với các tên khác nhau như: Cym. mastersii, Cym ballianum, Cym. x pseudoballianum v.v...

Khoảng 15 năm trước đây, chúng tôi mua cây lan này của một vườn lan tại Santa Barbara, California. Tôi còn nhớ hôm đó vợ tôi nằng nặc đòi mua cây này, tôi thấy bảng tên đề là Cymbidium parishii, nhà vườn lại dùng que tre buộc dò hoa dựng đứng, chẳng có gì đẹp đẽ nếu so với những cây lan Cym. Red Beauty hay Cym. rubby eyes hay Cym. Nicole's Valentine mà giá lại hơi đắt. Chủ vườn tuy quen nhưng nói đây là cây nguyên giống (species) hiếm quý cho nên chúng tôi đành phải mua với giá 55$. Về nhà bỏ que tre ra, dò hoa buông rũ xuống, trông cũng hấp dẫn. Những năm về sau, cây lan này ra hoa đều đặn khi 2-3 dò hoa, có năm ra tới 6 dò uốn cong xuống cũng khá ngoạn mục. Đây là một giống lan hơi rũ xuống (semi-pendulus) và lá cũng mềm mại, uốn cong ôm chậu rất phù hợp với sở thích của người Á Đông.Trong hình ảnh trên, tôi phải dùng que chống để dễ chụp hình.


Theo The Orchid Hunter, ngoài sự khác biệt về đốm đậm nhạt trên luỡi hoa, dò hoa của cây Cym. sanderae mọc từ đáy củ, còn cây Cym. parishii dò hoa mọc ở giữa kẽ lá. Xem lại cây lan của tôi có 3 dò: 2 mọc giữa kẽ lá còn một mọc từ đáy củ và dí mũi sát vào bông hoa sáng, trưa, chiều tối cũng chẳng thấy có mùi thơm như IOPSE đã nói ở trên.

Vậy thì cây lan của tôi có phải là cây Cym. sanderae hay không? Vấn đề này phải đợi các bạn chơi lan ở Đà Lạt và thạc sĩ Nông văn Duy thuộc viện Sinh Học Tây Nguyên xác nhận xem sao vì theo báo cáo tổng kết không nhắc tới cây này. Có thể là Micholitz bé cái lầm cây nọ với cây kia chăng? Từ năm 1954 đến nay khoa học tiến bộ rất nhiều mà tại sao không thử nghiệm DNA xem sao? Các khoa học gia cứ ông nói gà bà nói vịt, làm cho bọn dân chơi tài tử như chúng tôi muốn điên cái đầu và làm giầu cho bọn con buôn tha hồ treo cao giá ngoc.

Từ khi vợ tôi lâm trọng bệnh, kéo dài trên một năm rồi qua đời. Vườn lan bị bỏ lăn, bỏ lóc cho đến mấy năm sau, các cây lan bị nạn rệp sáp tấn công trầm trọng rồi dần dần đi theo bà chủ. Nhưng không hiểu tại sao cây lan Cym sanderae vẫn còn sống sót.

Năm nay cây lan ra được 3 dò hoa, 2 đã mãn khai, 1 còn đương hàm tiếu. Lau chùi sạch sẽ, lấy kéo cắt bỏ những cành hoa năm ngoái đã khô héo quắt queo còn sót lại và những lá đã úa vàng hoặc bị cháy ngọn. Tôi bưng chậu lan để trước bàn thờ, thắp nén hương, tuởng nhớ người vợ hiền thục đã bỏ tôi và những cây lan yêu quý ra đi vào lúc tuổi già xế bóng...

Placentia đầu năm 2010