Trong bộ sưu tập hình ảnh trên 400 cây lan VN do nhà ngoại giao Karel Petrzelka gửi cho, chúng tôi vô cùng ngạc nhiên và thích thú trước một bông hoa lạ mới thấy lần đầu. Tôi tự hỏi tại sao đấng hoá công lại có thể tạo ra một bông hoa hình thể tuyệt vời và đẹp lạ đến như vậy?

Papilionanthe pedunculata Photo: Karel Peterzelka

Toàn thể bông hoa có hình dáng con Phượng hoàng xoè cánh. Cánh hoa trắng toát như ngọc bích, trụ phấn nhô ra phía trước phơn phớt tím hồng rồi một vòng tím đậm tương phản với mầu vàng thẫm ở đầu trụ. Chiếc lưỡi hoa uốn cong có những đốm nâu sẫm với những cạnh răng cưa dài nhọn hoắt. Tôi say sưa nhìn bông hoa lạ lùng này không biết chán mắt.

Mở cuốn Orchids of Indochina của Gunnar Seidenfaden thấy ghi rõ cây Papilionanthe pedunculata là một giống lan đặc hữu của Việt nam và Campuchia. Chúng ta nên biết thêm rằng Gunnar Seidenfaden cũng là một nhà ngoại giao người Đan Mạch, một nhà thám hiểm và là một chuyên gia hữu hạng về hoa lan của Á châu.

Cuốn Hoa Lan tại Đông Dương "The Orchid of Indochina" do ông viết xuất bản vào năm 1993 gồm 502 trang khổ lớn trong đó có khoảng 136 loài và 720 giống của Việt Nam. Sau này nhiều khoa học gia ngoại quốc và trong nước đều căn cứ vào cuốn sách của ông mà nghiên cứu thêm.

Từ đó tôi cố công tìm kiếm hình ảnh và tin tức bông hoa tuyệt đẹp này nhưng hoài công vô ích.

Nhưng nguồn vui bỗng đến bất ngờ. Thực là hữu duyên thiên lý năng tương ngộ, tháng 4 năm nay khi vượt vạn dặm trùng dương trở về thăm lại quê hương và khi đến Đà Lạt, chúng tôi đã đặt phòng tại biệt thự Như Anh 33 Võ Trường Toản, P8. Chủ nhân, bác Nguyễn tuấn Trình là chỗ quen biết khi chúng tôi đến thăm Đà Lạt vào đầu năm 2009 đã dành cho chúng tôi những căn phòng đẹp đẽ. Trong nhà, từ lối đi, phòng khách, phòng ăn, phòng ngủ đều trưng bầy những dò lan mang nặng mầu sắc quê hương: Giáng hương quế nâu (Aerides houlettiana) Kiều lan (Calanthe vestita) Lan Hài vân (Paphiopdilum calosum), Thanh hắc lan (Dendrobium heminelanoglossom), Lan bò cạp (Arachnis annmensis) Huyết Nhung (Renanthera imchoostiana) Mỹ dung dạ hương (Vanda denisoniana) v.v...

Chắc hẳn chủ nhân đã dầy công thu thập biết bao nhiêu giống lan của núi rừng Đà Lạt và mang về đây để cống hiến cho khách du ngoạn. Bước ra vườn sau lại thấy nào là cây Stereochilus dalatensis đặc hữu mang tên thành phố mộng mơ, mà không biết tại sao ai lại đặt tên là Tiểu anh Hùng? cho đến những cây lan ruồi (Bulbophyllum nigrescens) hoa đen như con nhặng xanh, cây lan Eria tomentosa mà không biết tiếng Việt gọi là gì.

Aerides houlettiana

Renanthera imschootiana

Calanthe vestita

Renanthera annamensis

Vanda desnisoniana

Trong góc vườn tôi chợt thấy một cành hoa là lạ nằm lay lắt úp mặt xuống trong đám cỏ dại. Lật ngược lên thì ra đó là cây lan tôi vẫn thường ao ước và tìm kiếm bấy lâu. Vội gọi cô Liên người đã cùng chúng tôi đi thăm đây đó, nhờ cô giữ chặt cành hoa cho tôi thu vội vài tấm ảnh trước khi bóng chiều gần tàn e sợ rằng ngày mai bông hoa quý giá sẽ không còn nữa.


Bác Trình cho biết cây lan này không đến nỗi quá hiếm và không ngờ tôi lại trân quý đến như thế. Ngày hôm sau tới thăm vườn lan của anh Lê trọng Châu, chúng tôi cũng thấy một cây lan như vậy nhưng nhỏ hơn nhiều. Cánh hoa mầu, không trắng toát mà lai hơi pha một chút mầu hồng.

Nhưng khi tới thăm vườn lan của bác Lê văn Thành (Xin xem bài "Trở về Đà Lạt") chúng tôi mới thực là mãn nhãn và hết sức hài lòng trước một khóm lan cao chừng 3 m với những chùm hoa dài khoảng 50 cm vừa mới nở như thể chào mừng người khách tha hương.

Trời vừa mới đổ cơn mưa đầu mùa, cây cối còn ướt sũng nước. Chúng tôi vào trong nhà trò chuyện vài câu, nhấp xong chén trà rồi vội vàng xin phép chủ nhân ra thu hình, kẻo cơn mưa trở lại.


Tôi giơ máy chụp đi chụp lai, chụp một hơi chừng gần ba chục tấm và mặc dầu đã kiểm soát lai, nhưng vẫn còn nơm nóp sợ rằng chiếc máy ảnh nhỏ không thu được hình ảnh như ý muốn. Nhưng may thay, trời chẳng phụ lòng và hình như ưu đãi cho nên chúng tôi gần như đã thực hiện những điều mong muốn.

Phải nói là những đoá hoa tuyệt sắc này thực là một phần thưởng vô cùng quý giá cho chuyến về thăm quê hương của chúng tôi. Những bông hoa xinh đẹp lạ lùng, vừa mới mãn khai, không một chút tì vết, tư thế mỗi hoa một khác, lại không có những cành lá rác rưởi phía sau làm cho bức hình thêm phần ngoạn mục.


Năm 1935 Kerr công bố cây này với tên Aerides pedunculata, nhưng vào năm 1974 Garay đổi lại thành Papilionanthe pedunculatum là một giống lan thuộc về loài lan bướm (Papilionanthe). Lá dài và tròn như chiếc đũa giống như cành cây giao. Thân mềm và cao đến 3 m, rễ mọc gần khắp thân cây, giống hệt như cây Papilionathe teres.

Loài lan này cần ánh nắng từ 10 đến 12 giờ một ngày, với nhiệt độ khoảng từ 60-90°F hay 18-32°C và ẩm độ thật cao từ 50% trở lên. Có thể trồng lan trong chậu hay trồng trên luống với gỗ vụn, dăm bào trộn lẫn với mạt cưa nhưng cần phải có giàn chống đỡ.

Nhìn lại hình ảnh những đoá hoa lan, bảo vật của cố hương xa thẳm mà lòng thêm ngao ngán. Không hiểu tôi còn có dịp trở về lần nữa hay không? Hy vọng lần tháng 4-2010 vừa rồi, chưa phải là lần cuối cùng.

Westminster 9-2010